Krew w stolcu, przewlekła biegunka, bóle brzucha i nagłe parcie na wypróżnienie – to objawy, których nie należy bagatelizować. Mogą świadczyć o wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego (WZJG), jednej z najczęstszych nieswoistych chorób zapalnych jelit (NChZJ).
Jako dietetyk kliniczny i psychodietetyk często spotykam osoby, które po usłyszeniu diagnozy zastanawiają się: „Co mogę jeść?”, „Czy istnieje dieta, która mnie wyleczy?”, „Czy muszę zrezygnować z glutenu i nabiału?”. W tym artykule odpowiem na najczęściej zadawane pytania, opierając się na aktualnych wytycznych i badaniach naukowych.
Czym jest wrzodziejące zapalenie jelita grubego?
Wrzodziejące zapalenie jelita grubego (WZJG, ulcerative colitis) jest przewlekłą chorobą zapalną należącą do grupy nieswoistych chorób zapalnych jelit (NChZJ). Stan zapalny obejmuje błonę śluzową jelita grubego i odbytnicy, a choroba przebiega z okresami zaostrzeń oraz remisji.
Dokładna przyczyna WZJG nie jest znana. Uważa się, że na rozwój choroby wpływa współdziałanie czynników genetycznych, zaburzeń układu odpornościowego, zmian w mikrobiocie jelitowej oraz czynników środowiskowych.
Objawy WZJG
Najczęściej występują:
- przewlekła biegunka,
- krew i śluz w stolcu,
- bóle oraz skurcze brzucha,
- nagłe parcie na stolec,
- uczucie niepełnego wypróżnienia,
- utrata masy ciała,
- przewlekłe zmęczenie,
- niedokrwistość,
- gorączka podczas zaostrzenia choroby.
Nieleczone WZJG zwiększa ryzyko powikłań, w tym niedożywienia, niedoborów pokarmowych, osteoporozy oraz raka jelita grubego.
Czy dieta może wyleczyć WZJG?
Nie.
To bardzo ważne, ponieważ wokół WZJG narosło wiele mitów.
Dieta nie zastępuje leczenia farmakologicznego, ale stanowi jeden z najważniejszych elementów wspomagających terapię. Odpowiednio dobrany sposób żywienia może:
- zmniejszać ryzyko niedoborów,
- wspierać regenerację błony śluzowej jelita,
- poprawiać skład mikrobioty,
- łagodzić część objawów,
- poprawiać jakość życia.
Największym błędem jest stosowanie restrykcyjnych diet eliminacyjnych bez wskazań medycznych.
Nie istnieje jedna dieta dla wszystkich
To jedna z najważniejszych informacji.
Nie ma jednej uniwersalnej diety skutecznej u każdego chorego na WZJG.
Zalecenia powinny być zawsze dostosowane do:
- aktywności choroby,
- lokalizacji zmian,
- wyników badań,
- stanu odżywienia,
- współistniejących niedoborów,
- indywidualnej tolerancji produktów.
To, co służy jednej osobie, może nasilać objawy u innej.
Dieta w remisji – na czym powinna się opierać?
Aktualne wytyczne wskazują, że najbardziej korzystny jest model żywienia przypominający dietę fleksitariańską, opartą głównie na produktach roślinnych.
Podstawę jadłospisu powinny stanowić:
- warzywa,
- owoce,
- produkty pełnoziarniste (jeżeli są dobrze tolerowane),
- fermentowane produkty mleczne,
- ryby,
- jaja,
- chude mięso,
- rośliny strączkowe (zgodnie z tolerancją),
- oliwa z oliwek oraz inne tłuszcze roślinne.
Jednocześnie warto ograniczać żywność wysoko przetworzoną.
Mikrobiota jelitowa ma ogromne znaczenie
Coraz więcej badań pokazuje, że osoby z WZJG mają zmieniony skład mikrobioty jelitowej.
Dlatego warto dbać o jej różnorodność poprzez:
- odpowiednią ilość błonnika (w okresie remisji),
- fermentowane produkty mleczne,
- różnorodną dietę roślinną,
- ograniczenie produktów wysokoprzetworzonych.
Fermentacja błonnika prowadzi do powstawania krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA), które wykazują działanie przeciwzapalne i odżywiają komórki jelita.
Czy trzeba wyeliminować gluten?
Nie.
Aktualne wytyczne nie zalecają eliminacji glutenu, jeśli nie współistnieje:
- celiakia,
- alergia na pszenicę,
- nieceliakalna nadwrażliwość na gluten.
Niepotrzebne eliminacje zwiększają ryzyko niedoborów pokarmowych.
A co z mlekiem?
Podobnie wygląda sytuacja z nabiałem.
Jeżeli po spożyciu mleka pojawiają się:
- wzdęcia,
- biegunka,
- bóle brzucha,
warto zastanowić się czy nie tolerujemy laktozy i wybierać produkty fermentowane lub bezlaktozowe.
Jeżeli jednak nabiał jest dobrze tolerowany, nie ma potrzeby jego eliminacji. Jest on cennym źródłem wapnia, którego niedobory są częste u osób z WZJG.
Tłuszcze mają znaczenie
Badania wskazują, że dieta bogata w:
- tłuszcze trans,
- żywność typu fast food,
- produkty wysokoprzetworzone,
może nasilać proces zapalny.
Znacznie korzystniej wypada dieta bogata w:
- oliwę z oliwek,
- olej rzepakowy,
- orzechy (jeżeli są tolerowane),
- tłuste ryby morskie.
Warto jednak podkreślić, że obecnie nie rekomenduje się rutynowej suplementacji kwasami omega-3 jako leczenia WZJG.
Niedobory pokarmowe – częsty problem
U pacjentów z WZJG często obserwuje się niedobory:
- żelaza,
- witaminy B12,
- kwasu foliowego,
- witaminy D,
- wapnia,
- cynku.
Dlatego regularna kontrola badań laboratoryjnych jest niezwykle ważna.
Czy warto stosować probiotyki?
Nie każdy probiotyk działa tak samo.
Najlepiej przebadane są:
- Escherichia coli Nissle 1917
- De Simone Formulation (Vivomixx® / Visbiome®)
Pozostałe preparaty mają znacznie słabsze dowody naukowe.
Probiotykoterapia powinna być dobierana indywidualnie i stanowić jedynie uzupełnienie leczenia.
Laktoferryna i niedobór żelaza
U części pacjentów z WZJG występuje obniżona ferrytyna oraz niedobór żelaza.
Badania sugerują, że laktoferryna może wspierać gospodarkę żelazową, poprawiać wykorzystanie żelaza oraz wykazywać działanie przeciwzapalne. Nie zastępuje jednak leczenia niedokrwistości ani terapii WZJG.
Psychodietetyka w WZJG
W swojej pracy zwracam uwagę nie tylko na dietę, ale również na relację z jedzeniem.
Wielu pacjentów po rozpoznaniu choroby zaczyna eliminować kolejne produkty z obawy przed objawami. Z czasem prowadzi to do bardzo restrykcyjnego sposobu odżywiania, lęku przed jedzeniem, izolacji społecznej oraz pogorszenia jakości życia.
Dlatego podczas konsultacji uczę, jak bezpiecznie rozszerzać dietę, obserwować reakcję organizmu i odzyskać poczucie kontroli nad chorobą – bez niepotrzebnych ograniczeń.
Podsumowanie
Wrzodziejące zapalenie jelita grubego to choroba przewlekła, która wymaga kompleksowego leczenia. Dieta nie zastępuje farmakoterapii, ale stanowi jeden z kluczowych elementów wspierających terapię i poprawiających jakość życia.
Najważniejsze zasady to:
- stosowanie zbilansowanej, możliwie mało przetworzonej diety,
- unikanie niepotrzebnych eliminacji,
- dbanie o mikrobiotę jelitową,
- regularna kontrola niedoborów pokarmowych,
- indywidualne dopasowanie zaleceń do aktywności choroby i tolerancji produktów.
Jeżeli chorujesz na WZJG i nie wiesz, jak komponować posiłki lub zmagasz się z niedoborami, pamiętaj, że odpowiednio prowadzona dietoterapia może znacząco poprawić komfort życia i wspierać leczenie.
Bibliografia
- Torres J, Bonovas S, Doherty G, i wsp. ECCO Guidelines on Therapeutics in Ulcerative Colitis. Journal of Crohn’s and Colitis. 2023.
- International Organization for the Study of Inflammatory Bowel Disease (IOIBD). Dietary Guidance for IBD. Clinical Gastroenterology and Hepatology. 2020.
- Lamb CA, Kennedy NA, Raine T, i wsp. British Society of Gastroenterology Consensus Guidelines on the Management of Inflammatory Bowel Disease in Adults. Gut. 2019 (aktualnie obowiązujące).
- ESPEN Guideline: Clinical Nutrition in Inflammatory Bowel Disease. Clinical Nutrition. 2023.
- Limketkai BN, Wolf A, Parian AM. Nutritional Interventions in Inflammatory Bowel Disease. Gastroenterology Clinics of North America. 2022.
- Yao CK, Muir JG, Gibson PR. Diet and the Gut Microbiota in IBD. Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology. 2023.
- Nielsen OH, Ainsworth M, Coskun M, Weiss G. Management of Iron Deficiency Anemia in Inflammatory Bowel Disease. Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology. 2022.
- Frontiers in Nutrition. Lactoferrin and Iron Homeostasis: Current Evidence. 2022.
wrzodziejące zapalenie jelita grubego, dieta przy WZJG, co jeść przy WZJG, dieta w remisji WZJG, dietetyk kliniczny WZJG.









